४५ लाखांच्या हायवासह अवैध वाळू जप्त; काय सांगतो वाळू उपशाचा कायदा?

नांदेड: जिल्ह्यात अवैध वाळू उपसा आणि वाहतुकीविरोधात प्रशासनाने कारवाईचा बडगा उगारला आहे. नुकतीच सोनखेड पोलिसांनी एक मोठी कारवाई करत अवैध वाळू वाहतूक करणारा हायवा जप्त केला. या कारवाईत हायवासह एकूण ४५ लाख २५ हजार रुपयांचा मुद्देमाल जप्त करण्यात आला असून, माणिक उराडे (वय ३५, रा. दगडगाव, ता. लोहा) या आरोपीला अटक करण्यात आली आहे.

या धडक कारवाईनंतर जिल्ह्यात वाळू उपशाचे नियम आणि कायदे नेमके काय आहेत, यावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे. वाळू उपशाबाबत कायदा काय सांगतो आणि प्रशासन काय कारवाई करते, याचा हा संक्षिप्त आढावा:

📄 वाळू उपसा व वाहतुकीसाठी कोणते नियम पाळावे लागतात?

• शासकीय लिलाव/परवानगी: केवळ महसूल विभागाने अधिकृतपणे जाहीर केलेल्या आणि लिलाव झालेल्या घाटांवरूनच वाळू काढता येते.
• महाखनिज प्रणाली (Mahakhnij System): वाळूची वाहतूक करण्यासाठी महसूल विभागाच्या ऑनलाईन पोर्टलवरून 'ई-रवाना' (E-Transit Pass) मिळवणे बंधनकारक आहे.
• वेळेची मर्यादा: रात्रीच्या वेळी किंवा सूर्योदयानंतर आणि सूर्यास्तापूर्वीच्या ठरावीक वेळेव्यतिरिक्त वाळू उपसा करण्यास बंदी असते.
• वाहतुकीचे नियम: वाळू वाहतूक करणाऱ्या वाहनावर ताडपत्री असणे आणि वाहनाची क्षमता (Loading Capacity) नियमानुसार असणे आवश्यक आहे.

⚖️ अवैध वाळू उपशाबाबत कायदा काय सांगतो?

अवैध वाळू उपसा हा 'गौण खनिज कायद्या'नुसार आणि चोरीचा गुन्हा मानला जातो.

• भारतीय न्याय संहिता (BNS) / IPC: सरकारी मालमत्तेची (वाळूची) चोरी केल्याप्रकरणी पोलिसांकडून गुन्हे दाखल केले जातात.
• पर्यावरण संरक्षण कायदा: नदीपात्राचे नुकसान केल्यास पर्यावरण कायद्यांतर्गतही कठोर कारवाई होऊ शकते.
• महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम: या कायद्यांतर्गत बेकायदेशीर उपसा केल्यास जप्त केलेल्या वाळूच्या किमतीच्या ५ पट दंड आकारण्याची तरतूद आहे.

🚔 प्रशासन आणि पोलिसांकडून कोणती कारवाई केली जाते?

अवैध प्रकार आढळल्यास महसूल विभाग (तहसीलदार/आरटीओ) आणि पोलीस संयुक्तपणे खालील कारवाई करतात:

• वाहने व मुद्देमाल जप्ती: अवैध वाळू उपशासाठी वापरण्यात आलेली वाहने (हायवा, ट्रॅक्टर, जेसीबी) तात्काळ जप्त केली जातात.
• दंड आणि फौजदारी गुन्हा: आरोपींवर दंडात्मक कारवाईसह थेट पोलीस ठाण्यात गुन्हा दाखल करून अटक केली जाते.
• वाहन परवाना रद्द: वारंवार गुन्हा करणाऱ्या वाहनांचे रजिस्ट्रेशन किंवा चालकाचा परवाना (Driving License) रद्द करण्याची शिफारस केली जाते.